مقالات سینمایی
ویژه

مصائب ساخت یک اثر خشونت آمیز

نگاهی به مسئله خشونت در سینما و ارتباط آن با مخاطب / بخش اول

شمیم شهلا

سینماکات// : خشونت در آثار نمایشی یکی از موضوعات و مباحثی است که صحبت کردن و بررسی دلایل استفاده از آن در این آثار و تاثیر آن بر بیننده یا تماشاگر از نکات لازم و ضروری در زمینه های هنری، جامعه شناسی و روان شناسی است.

در روزگارانی به سر می بریم که تولید آثار نمایشی چه در سینما و تلویزیون چه در تئاتر از حجم بالایی برخوردار است و روزانه چندین تئاتر یا بر روی صحنه می روند و یا چندین فیلم و سریال پخش و اکران می شوند و از میان این آثار موضوعات و داستان هایی که خشونت گره خورده باشد به چشم می خورد. سوال اینجاست آیا تولید کردن چنین آثار با چنین تم و موضوعاتی ضروری است؟ و آیا بینندگان و تماشاگران با چنین آثاری بیشتر ارتباط می گیرند یا نه؟

سوال دیگر این است که آیا سازندگان این آثار پیش از دیده شدن کارهایشان راجع به موضوع و مضمون اثر هشدار و خبری می دهند یا خیر؟. این ها سوالاتی است که در خلال آن باید به این نتیجه برسیم که تولید آثار خشونت آمیز چه تاثیری می تواند بر روی مخاطب بگذارد و برای عملکرد بهتر در این زمینه چه باید کرد. با نگاهی اجمالی به آثار نمایشی یکساله تولید شده در کشورهای خارجی و مقایسه این تولید در ایران می توانیم بگوییم تولید و ساختن آثار خشونت آمیز در ایران نسبت به کشورهای دیگر بسیار پایین است و ما به عنوان مخاطب هیچ وقت در معرض دیدن آثاری قرار نگرفته ایم که سرتاسر خشونت و آزار و اذیت باشد. اما برای همین میزان آثاری که وجود دارد باید صحبت و بررسی کرد که چرا سازندگان به سراغ چنین مضامینی می روند و هدفشان از ساخت چنین آثاری چیست؟.

مفاهیم خشن در آثار نمایشی

تفاوتی که میان چنین موضوعی در بین تئاتر و آثار سینمایی، تلویزیونی وجود دارد این است که در تئاتر به دلیل زنده بودن نمایش، مخاطب می بیند و می داند تمام این اتفاقات غیر واقعی و به نوعی دکور هستند اما در آثار سینمایی،تلویزیونی به دلیل عدم آگاهی مخاطب از چگونه ساختن اثر و دور بودن او از آن، از طرفی وجود جلوه های ویژه و موسیقی اثر گذاری این خشونت بر روی احساسات مخاطب بسیار زیاد است و مخاطب بیشتر با اثر درگیر و  بر احساس او  تاثیر می گذارد.  از طرفی کسی چون سویر تریالت در مقاله‌ای که درباره تئاتر خشونت و آثار پیتر بروک نوشته: (تئاتر خشونت به‌وسیله نورها، بازی‌ها و صحنه گردانی‌های تند و خشن، تماشاگران را شگفت زده می‌کند، شوک می‌کند و تا مرحله‌ای پیش می‌رود که پا را از مرز سرگرمی فراتر می‌گذارد). وقتی از خشونت در تئاتر صحبت می کنیم، منظورمان صرفا پرخاشگری، شکنجه و هر چیزی که با بدن در ارتباط باشد، نیست بلکه منظورمان مضامین و موضوعاتی هم از قبیل فساد، خیانت،خودکشی، خشونت علیه زنان و کودکان و…است که در واقع این ها هم جزو خشونت در تئاتر محسوب می شوند. گاهی با آثار نمایشی، تئاتری روبرو هستیم که تمام خشونت خود را فقط از طریق کلام به مخاطب منتقل می کنند شاید در نگاه اول به این نتیجه برسیم که خشونت از طریق تصویر بیشتر تاثیر را می گذارد اما کلام نیز همانند تصویر می تواند تاثیر مخرب بر تماشاگر داشته باشد.

خشونت در نمایی از فیلم جانگوی رهاشده

فقط به دنبال سرگرم کردن مخاطب نباش

همان طور که قبلا نوشتیم گاهی صحنه های خشن تماشاگران را چنان دچار شوک می کند که پا را از سرگرمی فراتر می نهد و این خود نکته ی بسیار قابل تامل است. یکی از وظایف هنر و آثار نمایشی سرگرم کردن مخاطب از راه های گوناگون است. گاهی سازندگان تصمیم می گیرند که صرف  نظر از متن و محتوا، فقط مخاطب را سرگرم کنند که نتیجه می شود فیلم و سریال ها و تئاترهایی که مخاطب بسیار و فروش میلیاردی دارند اما در آخر چیزی عاید تماشاگر نمی شود. اما گاهی سازندگان می خواهند از طریق متن و روایت یک داستان مورد قبول و شایسته که راهکار و نتیجه ی را به نمایش می گذارد، مخاطب را هم سرگرم کنند. بنابراین سازندگان هیچ وقت به دنبال حذف هدف سرگرم کردن تماشاگر از آثارشان نیستند. حال در این مسیر گاهی از مضامین کمدی بهره می گیرند، گاهی از مضامین اجتماعی یا سیاسی که در خلال تعریف کردن داستانی مشخص، بیننده را هم سرگرم می کنند اما در مورد مضامین خشونت آمیز کمی جریان می تواند متفاوت باشد. به دلیل تاثیر گذاری بیشتر این موضوعات بر احساسات و روح و روان بیننده و ایجاد اضطراب و دلهره در وجود مخاطب، هدف سرگرم بودن اثر کمی کدر می شود و مخاطب با آفرینشی روبرو است که از طریق ترس و ایجاد لحظات سخت برای دیدن و شنیدن قراری داستانی روایت شود اما مشکل از زمانی شروع می شود که با اتمام اثر نیز همچنان این تصاویر و کلمات با مخاطب باقی می ماند و ساعت ها او را تحت تاثیر قرار می دهد و زمانی این قضیه حادتر می شود که مخاطب از قشر کودکان و نوجوانان باشد.

من بی تفاوت نیستم

اغلب نتایج، بیان کننده ی این مطلب است که تماشای خشونت تلویزیونی به ویژه در کودکان و نوجوانان منجر به پرخاشگری می شود. اما به دلیل نیاز این قشر به هیجان و از طرفی نشان دادن واقعیت های جامعه به آنان، ساختن آثاری فارغ از خشونت دشوار است. ما در زمانه ی زندگی می کنیم که خشونت و پرخاشگری از عناصر حاضر و آماده ی آن است. در طی روز هزاران اخبار از جهان به گوشمان می خورد که با موضوعات قتل، تجاوز، کودک ربایی و…گره خورده است پس هنرمند نمی تواند این موضوعات را بشوند یا ببیند اما نسبت به آنها واکنشی نداشته باشد. او واکنش خود را با نوشتن داستان و ساختن آنها و به تصویر کشاندن این مشکلات نشان می دهد. می توانیم بگوییم هنر بازنمایی از واقعیت جامعه است بنابراین نمی توانیم مخاطب را از دیدن این آثار منع کنیم، اما قرار نیست  واقعیت تمام و کمال و فارغ از هر گونه زیبایی و خیال به تصویر کشانده شود. قرار است صورت تلطیف شده ی از این واقعیت ساخته شود که قطعا در این مورد میزان تاثیر گذاری مخرب اثر بر مخاطب بسیار کمتر خواهد شد. اما گاهی با آثاری روبرو هستیم که تلخی و سیاهی پیش آمده در جامعه را تام و تمام بر صورت مخاطب می کوبد و مخاطب ناگهان خود را در میان تلی از سیاهی ها و سختی ها و مشکلات و البته خشونت ها می بیند و تنها چیزی که در این میان درک نمی کند عدم وجود صفت سرگرمی برای او است. پس راه حلی که برای این مسیر می توان بیان کرد، وجود محدودیت های سنی برای آثار نمایشی و هشدار راجع به موضوع و تاثیر آن بر روی مخاطب و از طرفی آموزش مهارت هایی برای قشر کودک و نوجوان در مواجهه با چنین آثاری است. گاهی راجع به آثار نمایشی صرف ایجاد محدودیت سنی نمی تواند کارکردی داشته باشد بنابراین بسیاری از تئاترهای اجرا شده در زمینه ی خشونت این موضوع را ذکر می کنند که دیدن این آثار برای زنان باردار و افراد مبتلا به آسم و بیماری های قلبی مناسب نیست. در واقع تکلیف خود را با مخاطب و تماشاگر روشن می کنند که اگر جزو این افراد نیستید پس می توانید هم از اثر لذت ببرید هم شما را به فکر کردن وادارد.

خشونت در نمایی از فیلم اره

نجات مخاطب با تنبیه و پاداش

اثری ساخته می شود که شخصیت اصلی آن از طریق خشونت و اعمال کارهای خشونت آمیز به قدرت، ثروت و شهرت می رسد. همین سیر یک خطی داستان می تواند بر مخاطب نوجوان و جوان این تاثیر را بگذارد که از طریق اعمال خشونت می تواند به همه چیز برسد. یکی از ویژگی های زمینه ای هر نمایش ، اعمال پاداش یا تنبیه برای فردی است که مرتکب خشونت شده است. نظریه رفتار اجتماعی می گوید: وقتی افراد مشاهد می کنند که به کسی پاداش داده می شود امکان یادگیری رفتار و اخلاق فرد مورد نظر از طرف بقیه و در آثار نمایشی از طرف مخاطب بسیار بیشتر از زمانی است که فرد مورد نتبیه قرار می گیرد. بنابراین وقتی در فیلم و سریال ها شاهد این ماجرا هستیم که شخصیت های منفی و خشن هم از جذابیت بیشتر برخوردار هستند و هم از موقعیت اجتماعی بهتر و بالاتری، پس برای مخاطب این شخصیت بیشتر مورد توجه و البته تقلید قرار می گیرد. کما اینکه مدتی قبل به واسطه پخش یک سریال از یک شبکه پرمخاطب به دلیل روایت کردن چنین داستانی از طرف یک شخصیت پر قدرت شاهد فاجعه ی باورنکردنی در واقعیت و توسط یک نوجوان بودیم که به واسطه ی تقلید از این شخصیت، قصد انجام دادن کارهای او را در زندگی خود داشت و منجر به قتل چندین نفر شد. ندامت با پاداش یا تنبیه خشونت در ارتباط است و نوعی تنبیه روان شناختی محسوب می شود. هر چه ندامت نمایش داده شده پس از عمل خشونت آمیز بیشتر باشد، بیشتر می توان انتظار داشت که عمل خشونت آمیز جدی در نظر گرفته شده است. پیامدهای خشونت مثل درد یا جراحت های روحی یا جسمی عنصر مهمی است که از طرف مخاطب برای تفسیر نمایش در نظر گرفته می شود. نتایج های بدست آمده در این زمینه می گوید اگر هیچ گونه ندامتی برای خشونت در نظر گرفته نشود، احتمال دارد سطح رفتار پرخاشگرانه ی بیننده افزایش یابد. بنابراین یکی از موضوعاتی که باید مورد توجه سازندگان این آثار قرار بگیرد این است که باید در اثار خود نتایج ناشی از اعمال خشونت آمیز را هم به تصویر بکشانند نه اینکه فقط چگونگی این اعمال را نشان دهند و مخاطب را با یک حالت ترس رها کنند. چون از نظر روان شناسی این مساله به اثبات رسیده است که اگر برای چنین اعمالی در خلال داستان نتایجی در نظر گرفته شود به خصوص نتایج منفی، این اتفاق تاثیری مثبت بر روح و روان مخاطب می گذارد و مخاطب احساس می کند با کمک سازنده از یک گودال رهایی یافته است.

این یادداشت ادامه دارد…//

امتیاز شما به این یادداشت

مجموع امتیاز این یادداشت تاکنون

با نگاهی اجمالی به آثار نمایشی یکساله تولید شده در کشورهای خارجی و مقایسه این تولید در ایران می توانیم بگوییم تولید و ساختن آثار خشونت آمیز در ایران نسبت به کشورهای دیگر بسیار پایین است

امتیاز کاربران: ۳.۱ ( ۱ رای)
برچسب ها
نمایش بیشتر

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن